Dünya da savaşlar artıyor, ekonomik dengeler sarsılıyor, teknolojik dönüşüm baş döndürücü bir hızla ilerliyor. Bir yanda küresel krizler, diğer yanda güç yarışları… Böyle bir atmosferde insan zihni iki uç arasında gidip geliyor: Ya büyük bir komplo, ya da büyük bir kaos var.
Bence, gerçek bu iki uçtan birine sığmayacak kadar karmaşık.
Komplo fikri caziptir. Çünkü düzen hissi verir. Bazen dünya karmaşık ve belirsiz göründüğünde insan zihni şunu ister: “Birileri kontrol ediyor olmalı.” Çünkü kaos, kontrolsüzlük fikrinden daha ürkütücüdür. Eğer birileri planlıyorsa, en azından bir akıl vardır. Ama kaos fikri daha rahatsız edicidir. Bu fikri kabul etmek, kontrolün olmadığını, sistemlerin kırılgan ve sonuçların öngörülemez olduğunu kabul etmeyi gerektirir. Gelişmeleri komplo olarak düşünmek, konuyu böyle ele almak, böylece işin kolayına kaçmak her zaman işimize gelmiştir.
Bugün dünyada güçlü aktörler olduğu inkâr edilemez. Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Rusya, Avrupa Birliği, yükselen bölgesel güçler… Küresel şirketler, enerji devleri, teknoloji platformları… Bu aktörlerin her biri kendi çıkarı doğrultusunda stratejik hamleler yapar, Ekonomik yaptırımlar uygular, ticaret savaşları başlatır, askeri ittifaklar kurar olsalar da, unuttukları şey var. Oda.. “ Dünyanın artık tek merkezli olmadığıdır.”
Soğuk Savaş sonrası oluşan tek kutuplu dünya düzeni şimdilerde çok kutuplu bir dünyaya evirildi. Dünya çok kutuplu hale gelince; Güç odakları, merkezler çoğaldı. Rekabet sertleşti. Dünya, planlı bir küresel senaryodan ziyade çıkarların çarpıştığı bir satranç tahtasına dönüştü. Durum böyle olunca, bunların getirdiği ilk sancıları, olan bitenleri bizler sadece seyretmiyor. Büyük açılar duyuyoruz.
Maalesef, çok kutuplu dünyada henüz dengeler kurulmadı. Bunun sonucunda dünyamız istikrar kadar belirsizlikler de üretmeye başladı. Denge dediğimiz şey aslında çok kırılgandır. Bir bölgede atılan bir adım, başka bir coğrafyada zincirleme etkiler doğurur. Enerji krizleri siyasi krizlere, siyasi krizler ekonomik dalgalanmalara, ekonomik dalgalanmalar toplumsal huzursuzluklara bir anda dönüşü verir. Bu da bize gösteriyor ki; bu süreçler aslında tek bir merkezden yönetildiğinden değil; oluşmakta olan yeni sistemin iç gerilimlerinden yaşanıyor.
Kaos, aslın da sadece düzensizlik demek de değildir. Bazen, kaos, karmaşık ama kendi içinde dinamik bir düzene de sahip olabilir. Bu günün dünyası da tıpkı böyle bir yapıya benziyor: Çok aktörlü, çok katmanlı ve sürekli hareket halinde. Bu ortamda, elbette plan yapanlar vardır. Devletler strateji üretir, şirketler uzun vadeli hedefler koyar, istihbarat örgütleri operasyonlar yürütür. Ancak bu planların tamamı küresel ölçekte kusursuz bir eşleşme oluşturmaz. Çünkü her plan başka bir planla çarpışacak. Her hamle karşı hamlesini oluşturacaktır.
Bazen de insan şöyle düşünmeden edemiyor. “ belki de yaşadığımız dönem, komplo ile kaosun iç içe geçtiği bir dönemdir.” Bu dönemde planlı hamleler vardır ama sonuçlar çoğu zaman planlanandan farklı olmaktadır. Bu dönemin içinde kontrol arzusu vardır ama sistemler tam kontrol edilemez olmuştur. Aslında bu çok kutuplu dünyanın günümüze en belirgin etkisi de bu olmuştur. Durum böyle olunca; Belirsizlik normalleşir. Eskiden tek bir gücün belirlediği çerçeve şimdi birçok aktörün pazarlığına tabidir. Bu da küresel düzeni daha öngörülemez hale getirmiştir.
Şimdi şu soruyu kendimize sormamız gerekir; Bu gün dünya da olan bitenler bir “üst akılın” mı, yoksa “çıkarları çatışan birçok aklın yarattığı karmaşık bir tablo” mudur?
Sanırsam bu kafa karışıklığımızı toplayacak yaklaşım; Dünya ne tamamen planlı bir komplo sahnesi ne de tamamen kontrolsüz bir kaos alanıdır. Dünya, güç mücadelelerinin, stratejik hesapların ve sistemsel kırılganlıkların iç içe geçtiği geçiş döneminden geçiyor. Ve bu geçiş döneminde kesin olan tek şey, belirsizliğin kalıcı hale gelmiş olmasıdır.
Durum eğer böyle ise; mesele bunları, korkuyla mı yoksa bilinçle mi okuyacağımızdır. Korkuyla değil de bilinçli bir şekil de, medyanın da etkisinden kurtularak okursak; Çok kutuplu dünyada yön sadece büyük güçler tarafından değil; toplumların tepkileri, ekonomik tercihler ve hatta bireysel davranışlarla da şekillendiği sonucunu çıkarırız.
Bu durumda gerçekçi bulacağımız cevap şu ola bilir mi? Dünya birileri tarafından bütünüyle yönetilmiyor, ama tamamen de başıboş değil. Ve günümüz de artık düzen ile düzensizlik arasındaki gerilim, çağımızın yeni normali haline gelmiştir.
Saygılarımla.
